معرفي کتاب «درسنامه نظريه ادبي»

از نظريه نترسيد

مري کيلگز مولف کتاب «درسنامه نظريه ادبي» در مقدمه آن مي نويسد؛«اين کتاب براي کساني است که به دليل آشنايي مختصر با نظريه ادبي گيج شده اند، و بي پرده بگويم، براي کساني است که از نظريه ادبي مي هراسند.» درسنامه نظريه ادبي با ترجمه جلال سخنور، الاهه دهنوي و سعيد سبزيان بهار امسال از طرف نشر اختران به بازار عرضه شد. اما با اعلام ممنوعيت حضور اين نشر در نمايشگاه امسال کتاب هاي جديد اين نشر کمتر ديده و معرفي شد. با الاهه دهنوي يکي از سه مترجم کتاب درباره «درسنامه نظريه ادبي» گفت وگو کرديم. --- -در سال هاي اخير کتاب هاي بسياري در شرح و توصيف نظريه ها و مکاتب مختلف نقد ادبي ترجمه و منتشر شده اند. گاهي به نظر مي رسد بازار کتاب از اين نوع کتاب ها اشباع شده است. نويسندگان و مترجمان کتاب ها اکثراً ادعاهاي يکساني در مورد کيفيت و آسان فهمي کتابشان دارند. درسنامه نظريه ادبي چه ويژگي داشت که براي ترجمه انتخاب کرديد. به جز کتاب هاي پراکنده يي که ترجمه شده پيش از اين دو کتاب مهم اين حوزه در ايران منتشر شده است. يکي کتاب جاناتان کالر است که خانم فرزانه طاهري آن را ترجمه کرده و ديگري «پيش درآمدي بر نظريه ادبي» نوشته تري ايگلتون با ترجمه آقاي عباس مخبر. ايگلتون و کالر هردو نظريه پردازان برجسته و شناخته شده يي هستند اما روشن است که رويکرد خاص خود را به اين موضوع دارند. ايگلتون يکي از برجسته ترين نظريه پردازان مارکسيست امروز است بنابراين وقتي نظريه ها را توضيح مي دهد و بررسي مي کند به جز اينکه با دقت علمي و وسواس دانشگاهي اصلي ترين مشخصه هاي آنها را آشکار مي کند از نظرگاه خاص خود برخورد انتقادي هم دارد. همچنين جاناتان کالر يک نظريه پرداز برجسته پساساختارگراست. او هم نمي تواند فارغ از ديدگاه خود به توضيح و تشريح نظريه هاي ادبي بپردازد. به نظر من اين کتاب ها در حالي که بسيار قابل تامل و مفيدند اما متون مناسبي براي خواننده يي که در آستانه گام اول آشنايي با نظريه هاي ادبي قرار دارد نيستند. خواننده در گام اول بايد بي واسطه نظريه ها را بشناسد و بعد آنها را از منظري انتقادي مطالعه کند. در ضمن فضاي کلي اين کتاب ها به نظر من کمي سنگين است. ولي کار اصلي مري کيلگز مولف اين کتاب تدريس نظريه هاي ادبي در دانشگاه است. بنابراين قاعدتاً نگاه او به موضوع نگاه يک معلم است. مري کيلگز به خاطر سبک و شيوه تدريس اش برنده جايزه شده است. در واقع اين کيفيت اصلي کار اوست که مي تواند دانشجويي را که به هيچ وجه با اين جنس مباحث آشنا نيست به اصطلاح وارد گود کند. او نظريه پرداز نيست. يعني مباحث را در سيطره يک نوع نگاه خاص طرح نمي کند. زبانش هم قابل فهم است و درک نظريه ها را خيلي ساده مي کند. طرح مباحثي مثل ايدئولوژي و هژموني به صورتي قابل فهم واقعاً کار دشواري است. همچنين بحث هاي نقد روانکاوانه به ويژه جنبه هاي لاکاني آن بسيار دشوارند. اما توضيحات و مثال هاي کتاب خيلي ملموس هستند. اين نقطه تمايز و برتري اين کتاب نسبت به کتاب هاي ديگر است. هرچند نمي توان انتظار داشت خواننده با خواندن يک کتاب سيصد صفحه يي در چنين حوزه تخصصي تسلط پيدا کند. اين کتاب براي ما هم قدم اول يک پروژه است. -پروژه تان چيست، قرار است آثار ديگري ترجمه شود؟ بله راستش ما تصميم داريم اين کار را به صورت يک پروژه ادامه بدهيم. مساله اصلي و حياتي اين است که اين نظريه ها به صورت عملي به کار گرفته شود. مخاطبي که اين کتاب ها را مي خواند نياز دارد شيوه عملي نقد و نظريه هاي مختلف ادبي را هم بداند. براي خوانندگان اين سوال مطرح است که اگر قرار باشد اين تئوري ها به صورت عملي به کار روند نتيجه چيست. چطور مي شود اينها را روي يک متن پياده کرد. پروژه يا برنامه ما اين است که به صورت خيلي مشروح به يکسري از اين نظريه ها و رويکردها بپردازيم. در واقع نمونه هايي از شاخص ترين انواع نقد ادبي را ترجمه کنيم. همچنين تاليف آثاري با محوريت نظريه هاي ادبي در برنامه کاري ماست. -يکي از مشکلات خوانندگان فارسي زبان در مطالعه کتاب هايي از اين دست ترجمه نشدن مصداق و مثال ها است. بله خب اين يک مشکل واقعي است. اما در مورد «درسنامه نظريه ادبي» بيشتر مثال هاي نويسنده در راستاي توضيح نظريه هاست. خيلي به آثار ادبي گريز نمي زند. ولي به کتاب هايي از نظريه پردازها اشاره مي کند. و در حد توان کتاب به آنها مي پردازد. مثلاً اگر به يک مفهوم مورد نظر يک منتقد مارکسيست اشاره مي کند، آن را رها نمي کند. ولي به هرحال ما از نظر منابع ادبي در زبان فارسي واقعاً فقير هستيم. -فکر مي کنيد ترجمه چنين آثاري در فضاي رخوت زده آکادميک تاثيرگذار بوده است؟ راستش من از وضعيت دانشگاه ادبيات اطلاع دقيق ندارم. در مورد ادبيات انگليسي که رشته خودم بوده، مساله نقد ادبي لااقل در پايان نامه ها خيلي جا باز کرده است. 10 ، 15 سال دانشجوها بيشتر سراغ تحليل مضامين و مفاهيم آثار مي رفتند مثلاً مفهوم شرارت در آثار فلان نويسنده يا مقايسه يک مضمون يا فضاسازي در آثار چند نويسنده مختلف. اما الان در ادبيات انگليسي اکثراً نظريه هاي ادبي را پياده مي کنند. مثلاً خوانش فمينيست آثار توني موريسون يا تحليل ساختار روايي آثار آپدايک. مسلماً به زودي آثار اين فارغ التحصيلان در فصلنامه ها و مجلات انعکاس خواهد يافت.

ترانه های بی هنگام

شاملو شاعری است که انعکاس شرایط اجتماعی و سیاسی زمانه اش را به وضوح در شعرش می بینیم. وقتی اشعارش را می خوانیم، کنجکاو می شویم که بدانیم این نامها که یا بر پیشانی شعرها نشسته اند یا در متن آنها، چه کسانی هستند و دلیل اشاره شاملو به آنها چیست. بارها برای خود من پیش آمده که دلم خواسته بدانم در پس یک شعر و یک نام خاص چه گذشته است. این روزها که به شعر او پناه برده ام، در کتابخانه ام کتابی را دیدم که مدتی از نظرم دور مانده بود، کتابی که جواب بسیاری از این گونه سوالها را می توان در آن یافت. ترانه های بی هنگام نوشته محمدرضا رهبریان همان طور که عنوان فرعی اش نشان می دهد، نگاهی است به «حاشیه و متن شعرهای تقدیمی احمد شاملو».

رهبریان در این پژوهش اشعار تقدیمی شاملو را به چند دسته تقسیم می کند: اشعار ی در ستایش چهره های آزادیخواه و مبارز؛ عاشقانه ها؛ اشعار خطاب به مخالفان اندیشه اش؛ اشعاری که درباره خود و شعرش سروده؛ سروده های تقدیمی به چهره های جهانی؛ اشعاری تقدیمی به هم اندیشان نزدیک خود؛ و شعرهایی که شاملو نه به خاطر شهرت افراد که از سر دوستی به آنان تقدیم کرده است. یکی از این نمونه های خواندنی که رهبریان در کتاب آورده، شعر «آخر بازی» است که شاملو در روزهای آخر حکومت پهلوی سروده است و واکنشی است به ناتوانی شاه و دستگاه حاکم. بخشی از آن را با هم می خوانیم:

تو را چه سود

فخر به ملک بَر

فروختن

هنگامی که

هر غبارِ راهِ لعنت شده نفرینت می کند

تو را چه سود از باغ و درخت

که با یاسها

به داس سخن گفته ای

کتاب ترانه های بی هنگام را از دست ندهید. خواندنی است.

مرد در تاریکی/ کتاب در تاریکخانه

نیمه های تابستان ۸۷ بود که مدیر انتشارات مروارید با من تماس گرفت و گفت هرچه زودتر همدیگر را ببینیم. گفتم فردا. گفت نه دیر می شود. به دفترشان رفتم. کتابی را روی میز گذاشت و پرسید ترجمه اش می کنم یا نه. "مرد در تاریکی" اثر پل استر. آثار قبلی این نویسنده را خوب خوانده بودم و دنیایش را می شناختم. گفتم وقت لازم دارم. تا صبح روز بعد کتاب را خواندم. جوابم مثبت بود. کار را شروع کردم. کارهای دیگرم را کنار گذاشتم و روزی ۱۰ ساعت ترجمه می کردم. کار تمام شد. به کتابخانه ملی فرستاده شد. بیش از یک هفته طول کشید تا فیپایش صادر شود! بعد رفت ارشاد برای مجوز (ابتدای مهر) و هنوز هیچ! هیچ هیچ که نه. دو بار اصلاحیه آمده، آن هم چه چیزهایی: "حرامزاده" حذف شود؛ "کثافت" حذف شود"؛ "هر دوتاشونو می خواستم" حذف و الی آخر. مرد در تاریکی همچنان در تاریکخانه ارشاد مانده است. فراوان اند از این کتاب های گرفتار در تاریکخانه. این کابوس چهار سال است که آرامش را از اهل قلم و ناشران گرفته است.

نگاهی به رمان «سفر فلیشا» نوشته ویلیام ترِوِر

میچیکو کاکوتانی/ ترجمه الاهه دهنوی

(۱۲ خرداد در روزنامه اعتماد منتشر شد)

عنوان رمان ویلیام ترِوِر یعنی «سفر فلیشا»، به شکلی کنایی به سفرهای عیاری اشاره دارد که بسیاری از قهرمانان ادبی سنتی به آن تن داده­اند، سفر تمثیل­گونه­ای که آنها را از معصومیت به خردمندی می رساند، از کودکی به بلوغ. در واقع فلیشا هم در طول سفرش به نوعی آگاهی می­رسد که خواننده با ناخشنودی به آن پی می­برد، اما نوع تجربه او نه قابل پیشبینی است و نه شیرین و لذت­بخش. در این رمان، ترِوِر از سال­ها تجربه ادبی­اش بهره می­گیرد و این بار با استفاده از شیوه­های روایی خاص خود، مضامینی را گرد هم می­آورد که طی سال­های درخشان فعالیتش ذهن او را به خود مشغول کرده است. «سفر فلیشا» حوادث عجیب و گوتیک را با صحنه­هایی از زندگی عادی می­آمیزد که با وسواس تیزبینانه­ای مشاهده­ شده­اند. داستان حول یک واقعه اصلی می­گردد که زندگی شخصیت­ها را تعیین می­کند. ترِوِر در این رمان به تفاوت فاحش میان واقعیت مایوس­کننده زندگی افراد و حال و هوای خیال­انگیز و پرطمطراق رویاهای آنان توجه دارد. این تفاوت میان خیال و واقعیت، دو شخصیت اصلی داستان را در مسیر تصادفی که در نهایت به خشونت و مرگ می­انجامد، به سوی هم می­کشد. با استفاده از پس و پیش رفتن­های مکرر روایت میان اعمال شخصیت­ها و رویاهایشان، شرایط کنونی آنها و گذشته­ای که به یاد می­آورند، ویلیام ترِوِر قادر است گزارشی هولناک یا تیتر خبر یک روزنامه را به داستانی تکان­دهنده و عجیب تبدیل کند درباره فرصت­های برباد­رفته و امیدهای نابجا. طی پس­نگاه­های داستان متوجه می­شویم که فلیشا تنها دختر یک باغبان فقیر ایرلندی است، مادرش سال­ها پیش مرده و برادرانش ساعت­های طولانی در معادن سنگ کار می­کنند. فلیشا که شغل کم­درآمدش را در یک کارخانه کنسرو گوشت از دست داده، زندگی­اش محدود شده به مراقبت از جده بیمارش و پخت و پز و نظافت خانه.او در رویای عشق است و ماجراجویی، ولی اطرافیانش چهره یک راهبه را در او می­بینند. یک روز فلیشا پس از آنکه ساقدوش جشن عروسی برادرش بوده، با جوانی به نام جانی آشنا می­شود که از انگلستان به دیدن مادرش آمده است. جانی فلیشا را به نوشیدنی دعوت می­کند و فلیشا بی­درنگ دل می­سپارد. چیزی نمی­گذرد که می­فهمد باردار است. اما جانی به انگلستان برگشته و نشانی­یی هم از خود نگذاشته است. فلیشا فکر می­کند او در یک کارخانه تولید چمن­زن در منطقه میدلندز انگلستان کار می­کند. پدرش اصرار دارد که جانی به طور مخفیانه به عضویت ارتش بریتانیا در آمده و با این کار به مردم ایرلند خیانت کرده است. فلیشا راهی سفر می­شود تا جانی عزیزش را پیدا کند. از خانه پول می­دزد و با کشتی کوچکی به انگلستان می­رود. وقتی به آنجا می رسد سفرش را از شهر صنعتی کوچکی در نزدیکی بیرمنگهام آغاز می­کند. در این جست­و­جو نشانی از جانی پیدا نمی­کند، ولی با مردی به نام جوزف آمبرز هیلدیچ آشنا می­شود، که رفتار نه چندان گرمش رازهایی تاریک و مخوف را پنهان می­کند. آقای هیلدیچ بلافاصله فلیشای بی­نهایت ساده و بی­تجربه را هم در ذهنش به جمع دخترانی اضافه می­کند که متعلق به خاطرات گذشته او هستند. فلیشا در ابتدا پذیرای پیشنهاد کمک آقای هیلدیچ است، ولی بعد معلوم می­شود که او هم شکاری گریزپاست. در نهایت دیدار آن دو، زندگی غریب هیلدیچ را برای همیشه دگرگون می­کند. ویلیام ترِوِر با بهره­گیری از راوی دانای کل که امکان دست یافت به افکار شخصیت­ها، حسرتها و خودفریبی­هایشان را به او می­دهد، تعلیقی را به وجود می­آورد که بیشتر متکی بر ساز و­ کار پیرنگ است تا اوج و فرود احساسات شخصیت­های داستان. ترِوِر با رمان «سفر فلیشا» داستانی ترسناک و فوق­العاده خلق کرده درباره از دست دادن معصومیت و بهای سنگین رویاهای لعنتی.

*این رمان برنده جایزه ویتبرد و ساندی اکسپرس را از آن خود کرده و نامزد دریافت جایزه آیریش تایمز اینترنشنال بوده است.

مصاحبه ای درباره ویلیام ترِوِر در رادیو زمانه

مصاحبه رادیو زمانه با من، به بهانه ترجمه دو رمان تورگنیف خوانی و سفر فلیشا و ترجمه دیگر آثار او که فعلا گرفتار وزارت ارشادند. این مصاحبه را در سایت رادیو زمانه بخوانید. البته اگر فیلترشکن دارید!

«یک زن بدبخت» براتیگان منتشر شد

این سفرنامه داستانی آخرین اثری است که ریچارد براتیگان نوشته اما چند سال پس از مرگش منتشر شد. ترجمه شیوای حسین نوش آذر لذت خواندن این کتاب را دوچندان می کند. نوش آذر پیش از این هم رمان "پس باد هم چیز را با خود نخواهد" براتیگان را ترجمه کرده بود که انتشارات مروارید آن را منتشر کرد.

در سایت حسین نوش آذر درباره این کتاب بیشتر بخوانید.

+ نوشته شده توسط الاهه دهنوی در پنجشنبه 31 اردیبهشت1388